ΑΠΟΚΡΙΕΣ ΣΤΗ ΝΑΟΥΣΑ: ΟΤΑΝ Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕ ΤΗΝ ΦΟΥΣΤΑΝΕΛΑ

genitsaroi-24

«Γενίτσαροι και Μπούλες»  ξεχύνονται στην πόλη  και χορεύουν στους δρόμους  σαν μπουλούκια.  Ο ζουρνάς και τα νταούλια δεν σταματούν να παίζουν. Όλη η Νάουσα στο πόδι. Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες. Κυριακή της Αποκριάς και Καθαρά Δευτέρα.

Το έθιμο (οι ντόπιοι το ξέρουν και ως «Γιανίτσαροι και Μπούλες», σε πιο βαριά Ναουσαίικα) είναι ένα παραδοσιακό δρώμενο στη Νάουσα, την περίοδο της Αποκριάς.  Ένα έθιμο που δίνει έντονο παραδοσιακό χρώμα στο καρναβάλι της Νάουσας  και χρονολογείται  από  τον 18ο αιώνα, ενώ οι ρίζες του «χάνονται» σε διονυσιακές γιορτές, αλλά και στην επανάσταση του 1821. Γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή του στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα και φθάνει αναλλοίωτο έως τις μέρες μας.genitsaroi-9

Το ντύσιμο, το μάζεμα, το προσκύνημα, το δρομολόγιο, το μουσικό ρεπερτόριο, οι χοροί, τα όργανα και οι συμμετέχοντες κρατούν εδώ και αιώνες τους ίδιους κανόνες.

Το έθιμο ζωντανεύουν μόνο νεαροί άνδρες, ανύπαντροι τα παλαιότερα χρόνια. Ο Γενίτσαρος,  με τα πολλά ασημικά στο στήθος και τη φουστανέλα, την μακριά πάλα (σπαθί) και το κέρινο «πρόσωπο» είναι ο πρωταγωνιστής. Κύριο ρόλο έχει όμως κι η Μπούλα, άνδρας που υποδύεται (χωρίς να τη σατιρίζει) τη γυναίκα, με φαρδιά φουστάνια και «πρόσωπο» στολισμένο με τούλια και λουλούδια. Τα παιδιά που προπορεύονται του μπουλουκιού αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του δρώμενου. Στο τέλος της πομπής ακολουθούν  η μουσική, ο ζουρνάς και το νταούλι.

Την Κυριακή, νωρίς το πρωί, με τελετουργικό τρόπο αρχίζει το ντύσιμο. Το ενδιαφέρον όλων για την άψογη εμφάνιση του Γενίτσαρου και της Μπούλας, τα τραγούδια, οι ευχές, τα κεράσματα είναι χαρακτηριστικά της ημέρας. Τα όργανα, οι ζουρνατζήδες, από νωρίς θα αρχίσουν το μάζεμα, να συγκεντρώνουν δηλαδή όλα τα μέλη της ομάδας, πηγαίνοντας από σπίτι σε σπίτι, μέχρι να πάρουν τελευταίο τον αρχηγό του μπουλουκιού. Είναι ιδιαίτερα συγκινητική η τελετή αποχαιρετισμού στο σπίτι και το καλωσόρισμα των μελών του μπουλουκιού. Η πομπή φτάνει γύρω στο μεσημέρι στο Δημαρχείο.  Εκεί γίνεται  το προσκύνημα, θα πάρει δηλαδή ο αρχηγός την άδεια από το δήμαρχο να τελεστεί το έθιμο, να γυρίσουν χορεύοντας τους δρόμους της πόλης. Εκτός από την Μπούλα που υποκλίνεται, οι Γενίτσαροι θα γείρουν πίσω το κορμί τους και θα τινάξουν το στήθος τους. Μόλις δοθεί η άδεια, θα βγάλουν τις πάλες από τα θηκάρια και θα αρχίσουν οι καθορισμένες από την παράδοση πατινάδες από μαχαλά σε μαχαλά, σε επίσης καθορισμένο δρομολόγιο. Στις πλατείες θα χορέψουν κυκλικούς χορούς.

genitsaroi-2

Το απόγευμα θα φθάσουν στην πλατεία των Αλωνίων. Εκεί θα βγάλουν τους «πρόσωπους» και θα ενωθούν μαζί με τον κόσμο, για να χορέψουν. Αργότερα τα μπουλούκια θα συνεχίσουν τη διαδρομή τους μέχρι τα «Καμμένα», όπου θα στήσουν τους τελευταίους τους χορούς.

Η μάσκα του Γενίτσαρου την περίοδο της αποκριάς στολίζει πολλά μπαλκόνια της Νάουσας. Χαρακτηριστικός είναι ο χαιρετισμός των Γενίτσαρων, ο οποίος σε αντίθεση με την συνηθισμένη χειραψία, κρατά σταθερό το χέρι και αναπηδά ολόκληρο το σώμα του.

genitsaroi-14
genitsaroi-27
genitsaroi-26
genitsaroi-25
genitsaroi-23
genitsaroi-22
genitsaroi-21
genitsaroi-20
genitsaroi-17
genitsaroi-16

Όπως αναφερει ο ιστορικός Τάκης  Μπάιτσης:

Η συμμετοχή των Ναουσαίων στην επανάσταση του 1821 εξοργίζει τον Σουλτάνο που τον Απρίλιο του 1822 στέλνει στρατεύματα και καταστρέφει την πόλη καίγοντάς την ολοσχερώς. Μέχρι τότε η προνομιούχος Νάουσα δεν είχε υποστεί της συνέπειες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, η οποία ήδη από τον 15ο και 16ο αι. στρατολογούσε ακόμα και με τη βία, παιδιά υποδούλων λαών και δημιουργούσε τα περιβόητα τάγματα των Γενιτσάρων ή Γιανιτσάρων. Όταν όμως ο Σουλτάνος το 1705, παραβιάζοντας τα ιδιαίτερα προνόμια της πόλης, έστειλε τον σιλιχτάρη των ανακτόρων Αχμέτ Τσελεμπή, για να κάνει το πρώτο παιδομάζωμα, οι Ναουσαίοι όχι μόνο δεν παρέδωσαν παιδιά, αλλά σκότωσαν και τον απεσταλμένο. Ήταν τότε μέρες Αποκριάς. Το γεγονός αυτό ήταν αφορμή, ώστε πολλοί Ναουσαίοι να βγουν κλέφτες στο Βέρμιο, υπό την αρχηγία του φημισμένου κλεφταρματωλού καπετάν Ζήση Καραδήμου. Το αποτέλεσμα αυτής της ανταρσίας, όπως φαίνεται από σουλτανικό φιρμάνι που βρέθηκε στο Ιεροδικείο της Βέροιας, είναι η καταστροφή του αντάρτικου σώματος του Καραδήμου. Ο απόηχος της τρομερής καταστολής του κινήματος του Καραδήμου ανάγκασε τους νέους της πόλης την επόμενη Αποκριά, να φορέσουν την αρματωλική τους φορεσιά με περίσκεψη. Με τον “πρόσωπο”, όπως έφτασε στις μέρες μας από την αρχαιότητα, τα ασημικά που σχηματίζουν έναν τέλειο θώρακα, τις μακριές τους πάλες και όλα τα εξαρτήματα τριγυρνούσαν, μεταμφιεσμένοι σε Γεννίτσαρους, στα όρια της πόλης από γειτονιά σε γειτονιά.

Ρίζες του εθίμου στην αρχαιότητα

Ψηλαφώντας την πορεία του εθίμου στο χρόνο, αναπόφευκτα θα αναφερθούμε στη σχέση που έχει με τις λαμπρές διονυσιακές τελετές που γίνονταν στην αρχαιότητα για την υποδοχή της άνοιξης (ανθεστήρια) και που κατεξοχήν τιμώμενο πρόσωπο ήταν ο θεός Διόνυσος. Με τον τρόπο αυτό οι πιστοί επιζητούσαν την εύνοια των θεών για γόνιμη γη και πλούσια σοδειά.

Γνωρίζοντας ότι το διάστημα που διαδραματίζεται η ιεροτελεστία της Μπούλας συμπίπτει με τον αρχαίο μήνα Ανθεστηρiωνα (15 Φεβρουαρίου- 15 Μαρτίου), το μήνα που γινόταν ο γάμος του Διονύσου και της Βασίλινας.

Η τέλεση του εθίμου

Η συγκρότηση της ομάδας που θα βγει στο έθιμο αρχίζει βέβαια πολύ πριν από την Αποκριά. Το ενδιαφέρον της παρέας που θα μεταμφιεσθεί είναι να καθορίσει ποιος θα είναι ο αρχηγός, να βρεθούν και να εξασφαλισθούν τα όργανα που θα παίξουν και αμέσως μετά να βρεθούν οι φορεσιές και κυρίως τ’ ασήμια, που τα παλιότερα χρόνια δεν τα είχαν όλοι.

Το πρώτο ντύσιμο των τελεστών αρχίζει την παραμονή της Κυριακής της Απόκρεω. Παλαιότερα άρχιζαν αρκετά νωρίς από το Σάββατο το βράδυ, γιατί όλα τα ασήμια ραβόταν επάνω στα ρούχα του Γιανίτσαρου, για να είναι γερά και να αντέξουν στους χορούς που δύο μέρες στη συνέχεια θα έκανε. Η  προετοιμασία του νεαρού άνδρα λαμβάνει τελετουργικό χαρακτήρα. Είναι ακριβώς το ίδιο με το ντύσιμο ενός γαμπρού. Καμιά διαφορά δεν υπάρχει στην τελετουργία του ντυσίματος της Μπούλας. Τελευταίος θα φορεθεί ο  «πρόσωπος» με το ταράμπουλο. Τα όργανα, οι ζουρνατζήδες, θα κινήσουν πρωί πρωί για να μάσουν (να συγκεντρώσουν) το μπουλούκι παίζοντας μια ελεύθερου τύπου μελωδία(ζαλιστός) καθ’ όλη τη διάρκεια του μαζέματος. Το δρομολόγιο έχει συμφωνηθεί από την προηγουμένη.

genitsaroi-19

Η Μπούλα ετοιμάζεται κι αυτή τελετουργικά από την οικογένεια του άνδρα που θα την υποδυθεί. Η Μπούλα πριν αναχωρήσει, θα φιλήσει το χέρι των δικών της, όπως επίσης και αυτών που ήρθαν να την πάρουν και από εδώ θα αρχίσει να μαζεύει τα χρήματα που της δίδουν οι θεατές φίλοι. Η συνήθεια αυτή λειτουργούσε σαν έρανος για τις περιόδους των αγώνων, «για να γίνουν μπαρουτόβολα και ζαϊρέδες γι’ αυτούς που βρίσκονται στο βουνό και πολεμούν για τη λευτεριά του Γένους. Για τους ανυπότακτους κλέφτες Νιαουστιανούς και αργότερα για τους Μακεδονομάχους». Αφού η Μπούλα φιλήσει τα χέρια των παρευρισκόμενων, θα τοποθετηθεί ανάμεσα σε δύο «προστάτες» Γιανίτσαρους. Αυτοί θα την κρατήσουν από τα χέρια και σχηματίζοντας μια τριάδα θα ενταχθούν περίπου στη μέση του μπουλουκιού.

Στην πομπή που έχει σχηματιστεί προηγούνται τα πιο μικρά αγόρια που δεν φορούν πρόσωπο και ακολουθούν τα μεγαλύτερα. Μετά τοποθετούνται οι νεότεροι Γιανίτσαροι, στη μέση περίπου αυτοί που κρατούν τη Μπούλα και τελευταίοι οι παλαιότεροι και πιο έμπειροι και ο αρχηγός του μπουλουκιού. Δίπλα τους οι οργανοπαίκτες, για να παίρνουν εντολές. Η πομπή προχωράει αργά με τελικό προορισμό την πλατεία του Δημαρχείου όπου ο αρχηγός θα πάρει την άδεια από τον δήμαρχο για την έναρξη του εθίμου και το μπουλούκι θα αρχίσει τη χορευτική του πορεία μέσα στους δρόμους της Νάουσας.

Αμέσως μετά αρχίζουν οι πατινάδες με τη μελωδία «Κάτω στη Ρόιδο», από το γνωστό και σε άλλα μέρη τραγούδι «Κάτω στη Ρόιδο, στη Ροϊδοπούλα, Τούρκος αγάπησε μια Ρωμιοπούλα». Ακολουθεί ο Θούριος του Ρήγα «Ως πότε παλικάρια θα ζούμι στα στενά, μονάχοι σα λιοντάρια στις ράχες στα βουνά» και βέβαια βγαίνουν οι πάλες από τα θηκάρια τους.  

Καθαρά Δευτέρα

Το πρωί της Τυρινής Δευτέρας το πρόγραμμα του θιάσου είναι πιο χαλαρό. Χωρίς να φοράνε μάσκα θα μαζευτούν όλοι, χωρίς «μάσιμο» από τα όργανα, στο σπίτι του αρχηγού του μπουλουκιού. Εδώ θα γίνει ένα μικρό οικογενειακό γλέντι με τους οικείους του αρχηγού. Μετά θα πάνε με πατινάδα στο Κονάκι (Δημαρχία), θα χορέψουν λίγο και στη συνέχεια θα περάσουν από τα σπίτια όλων των ντυμένων που συμμετείχαν στο θίασο και σε σπίτια που τους έχουν καλέσει. Το μουσικό και χορευτικό ρεπερτόριο αυτή τη μέρα δεν έχει την αυστηρότητα της προηγούμενης αλλά εξαρτάται από τους ζουρνατζήδες και από το κέφι της στιγμής. Επίσης τραγουδάνε και χορεύουν και εκτός θιάσου πολλοί φίλοι ή συγγενείς τους. Το βράδυ, αφού τελειώσουν τις υποχρεώσεις που έχουν, θα χαιρετιστούν και θα γυρίσουν σπίτια τους. Η Κυριακή της Τυρινής είναι η μέρα που θα επαναληφθεί το έθιμο ακριβώς, όπως και την Κυριακή της Απόκρεω, με τους ίδιους χορούς και το ίδιο δρομολόγιο.

genitsaroi-13
genitsaroi-12
genitsaroi-11
genitsaroi-10
genitsaroi-8
genitsaroi-7
genitsaroi-4
genitsaroi-3
genitsaroi-16
genitsaroi-15

 

 

Κείμενο / Φωτό
More from Σπύρος Τσακίρης

ΚΥΠΑΡΙΣΣΙ Vs KYΠAΡΙΣΣΙ

Εκείνη την θάλασσα οι άνθρωποι την βάφτισαν Αιγαίο πέλαγος και ενώνει πολλούς...
Δείτε περισσότερα